متن اصلی

نظریه آشوب که در برخی از متون مختلف تحت عنوان پدیده آشوب نیز شناخته می‌شود زمینه‌ای از انبوه مطالعات موجود در علم ریاضیات می‌باشد که چگونگی و نحوه طرز عمل سیستم‌های پویایی که رفتار آن‌ها شدیداً به شرایط اولیه سیستم وابسته می‌باشد را مورد مطالعه قرار می‌دهد. پدیده نامبرده در باور قشر عظیمی از انسان‌ها که از دانش‌های فنی لازمه برخوردار نمی‌باشند تحت عنوان عوامانه اثر پروانه‌ای مورد شناخت قرار گرفته است. پدیده آشوب به گونه‌ای شناسایی می‌شود که بروز کوچک‌ترین تغییرات ایجادی در شرایط اولیه سیستم (نظیر تغییرات ناشی از بروز خطا در گرد نمودن اعداد در محاسبات عددی) عملکرد خروجی واگرای گسترده‌ای را برای آن به دنبال دارد که این پیش‌بینی نتایج دراز مدت آتیه را در حالت کلی غیرممکن می‌سازد. پدیده نامبرده حتی زمانی که عملکرد و نحوه رفتار برخی از سیستم‌ها با توجه به مشخصات اولیه آن‌ها و بدون دخالت هیچ‌گونه المان تصادفی قطع به یقین مشخص می‌باشند نیز رخ می‌دهد. به‌عبارتی‌دیگر طبیعت قطعی و عملکردی سیستم‌های مورد ذکر در قابل پیش‌زمینه‌سازی آن‌ها هیچ‌گونه نقشی ندارند. نحوه رفتار و طرز عملکرد چنین سیستم‌های تحت عنوان هرج‌ومرج قطعی یا به‌عبارتی‌دیگر آشوب قطعی مورد شناخت واقع می‌گردد. پدیده نامبرده در حالت خلاصه از این قرار می‌باشد:

هنگامی‌که المان‌ها و ویژگی‌های موجود در زمان حال رفتار آینده را به طور قطع و یقین مشخص ساخته، اما حال تقریبی در تعیین سازی حدود آینده نقشی را به خود اختصاص نمی‌دهد.

هرج‌ومرج علم و دانشی از عوامل شگفتی‌ساز، غیرخطی و غیرقابل‌پیش‌بینی می‌باشد. آشوب به انسان می‌آموزد که انتظار غیرممکن را در هر لحظه، مکان و زمان داشته و خود را از پیش آماده ساخته باشد. درحالی‌که بسیاری از علوم سنتی به بررسی عوامل و پدیده‌های قابل پیش‌بینی نظیر جاذبه زمینه، الکتریسیته یا فعل و انفعالات شیمیایی می‌پردازند، نظریه آشوب تجزیه و تحلیل مسائلی غیرخطی نظیر طوفان، آب‌وهوا، بازار بورس و ارز یا حالات‌های مختلف مغز انسان که به طور مؤثر و بالقوه غیرقابل کنترل یا رفتار آن‌ها غیرقابل‌پیش‌بینی می‌باشد را مورد تحقیق قرار خود قرار می‌دهد. پداید نامبرده اغلب به‌وسیله ریاضیات فراکتال توصیف می‌شوند که خود پیچیدگی رفتار سیستم مربوطه را به صورت زنجیره‌ای گسترده و بی نهایت به ثبت می‌رساند. بسیاری از اجسام و اشیاء تشکیل‌دهنده ساختار طبیعت نظیر مناظر طبیعی، ابرها، درختان، رودخانه و … از خواص عملکردی فراکتال برخوردار بوده و بسیاری از سیستم‌هایی که ما به زندگی در آن‌ها می‌پردازیم نیز برخوردار از طرز عمل و رفتارهایی پیچیده و آشوب گونه می‌باشند. شناسایی طبیعت آشوبی و فراکتال‌گون دنیای کنونی در کسب قدرت، خرد و بینش تأثیرگذار می‌باشند. به‌عنوان‌مثال درک و فهم دینامیک و طرز عمل آشوب گونه اتمسفر به خلبان یک بالون این امکان را می‌دهد تا در هدایت وسیله خود به موقعیت مورد نظر موفق عمل کند. درک به هم پیوستگی اکو سیستم‌ها، سیستم‌های اجتماعی و سیستم‌های اقتصادی در افزایش امید به جلوگیری از انجام اعمالی که ممکن است تندرستی انسان را در دراز مدت با مخاطره همراه سازد بسیار تأثیرگذار می‌باشد. نظریه آشوب، بر پایه‌های ریاضی، فیزیک و حتی فلسفه استوار است، هر یک از این علوم، با ابزارهای خود این نظریه را بررسی و اثبات کرده‌اند. نظریه آشوب پدیده جدیدی نیست، قانون علت و معلول در آن پا برجاست، فقط با ابزارهایی متفاوت، علت‌های بسیار بیشتری را برای یک معلول مورد بررسی قرار می‌دهد.

chaos-theory

نمونه‌ای از اصول حاکم بر پدیده آشوب

اثر پروانه‌ای: اثر نامبرده که همان‌طور که پیشتر گفته شد در باور عوام به‌عنوان نظریه هرج‌ومرج شناخته می‌شود بیان می‌دارد که به هم خوردن بال‌های یک پروانه در نیومکزیکو، نتایجی همچون بروز طوفانی عظیم در چین را به دنبال دارد. بروز واقعه اسفناک و تراژدی ناشی از بر هم خوردن بال‌های پروانه ممکن است مدت زمان زیادی به طول بیانجامد، اما اتصال بین آن و رخداد طوفان واقعی می‌باشد. اگر پروانه مربوطه در نقطه مناسب در فضا/زمان بال‌های خود را بر هم نزده بود، بروز طوفان در کشور نامبرده نیز هرگز اتفاق نمی‌افتاد. همان‌طور که پیشتر نیز گفته شد بروز کوچک‌ترین تغییری در شرایط اولیه سیستم ممکن است نتایج واگرا و تغییرات شدید وقایع آتیه را به دنبال داشته باشد. زندگی مداوم و در حال پیشرفت انسان نیز نمونه‌ی بارزی از اصل معرفی گردیده است. چه کسی می‌داند که نتایج دراز مدت و آینده ناشی از تدریس پدیده آشوب به میلیون‌ها میلیون دانش‌آموز و دانشجو در سرتاسر کره زمین چیست؟

سیستم‌های آشوب‌گون چیست؟

سیستم‌های آشوب‌گون سیستم‌هایی می‌باشند که رفتار آتیه آن‌ها به‌هیچ‌عنوان قابل پیش‌بینی نبوده و طرز عمل آن‌ها مستقیماً به شرایط اولیه سیستم وابسته می‌باشند. سیستم‌های نامبرده به گونه‌ای توسعه یافته‌اند که کوچک‌ترین تغییر در شرایط اولیه سیستم ممکن است نتایج گوناگون و گسترده‌ای را در آینده به دنبال داشته باشد. به‌عنوان‌مثال بسیاری از سیستم‌های تشکیل‌دهنده ساختار بدن انسان ماهیتی آشوب‌گون داشته و از خواص هرج‌ومرجی پیروی می‌کنند. ثبت امواج کاملاً روان و قابل پیش‌بینی قلبی هنگامی‌که فردی در حالت استراحت قرار دارد به دلایلی نظیر ترس و تغییر در دیگر دستگاه‌های تشکیل‌دهنده ساختار آدمی، نحوه تنفس، سکته و … ممکن است به یک‌باره تغییر کرده و نتایجی کاملاً خلاف انتظار را در خروجی نمایان سازد که این خود در غیرقابل ‌پیش‌زمینه‌سازی آن تأثیرگذار می‌باشد. پدیده آشوب در بسیاری از سیستم‌های موجود در طبیعت نظیر آب‌وهوا و … نیز به چشم می‌خورد. بروز و رخداد پدیده نامبرده در برخی از سیستم‌های میزبان المان‌های مصنوعی نظیر ترافیک جاده‌ای نیز اجتناب‌ناپذیر می‌باشد.

chaos_theory_by_oneirom

اکنون تمامی توضیحات مطرح گردیده در مقاله مختصر فعلی را جمع‌‌بندی کرده و به بازی‌های رایانه‌ای بسط می‌دهیم. بدون شک هنگامی‌که صحبت از بازی‌های رایانه‌ای به میان می‌آید ذهن بسیاری از افراد بلافاصله به سمت بازی‌های تیراندازی و پارتیزانی کشیده می‌شود که در طی روند سرگرمی شخصیت اصلی داستان سلاحی در دست داشته و با چکاندن ماشه یک تنه لشکری را به هلاکت می‌رساند، اما از نظر شخص نویسنده حقیر چنین محصولاتی تنها در جهت تفریح و ساعاتی مشغولیت بسیار جذاب می‌باشند، اما برای شخصی که زندگی وی با بازی‌های رایانه‌ای گره خورده است به دلیل عدم برخورداری از هر گونه فاکتور غافلگیری و برقراری ارتباط با محیط به‌هیچ‌عنوان نمی‌تواند برطرف کننده نیاز باشد. همان‌طور که مستحضر می‌باشید تمامی بازی‌های رایانه‌ای منتشره و هم‌اکنون در حال توسعه در دو دسته کلی خطی و نقش‌آفرینی گروه‌بندی می‌گردند. بازی‌های خطی همان‌طور که از نام آن‌ها پیداست تمامی روند داستان از پیش اسکریپت و تعیین شده می‌باشد و شخص بازیباز مجبور است که مسیر قرار گرفته در پیشروی خود را جهت به پایان رسانی بازی دنبال کند. علاوه بر آن محصولات قرار گرفته در دسته نامبرده از المان‌های واگراگون بهره‌مند نبوده و انجام دوباره یا سه‌باره بازی داستان و پایانی کاملاً یکسان و تکراری را به دنبال دارد، اما بازی‌های مبتنی بر سبک نقش‌آفرینی مسیری کاملاً خلاف توضیحات مطرح گردیده را پیموده و از بسیاری ویژگی‌های مختلف بهره‌مند می‌باشند؛ البته ذکر این نکته نیز ضروری است که منظور نویسنده حقیر محصولات حقیقتاً مبتنی بر سبک نقش‌آفرینی می‌باشد که کوچک‌ترین تصمیم اتخاذی به تغییر روند داستانی منتهی می‌گردد، نه تنها مسیری که شخصیت اصلی قصد تردد از آن را در سر دارد. این مهم را می‌توان به وضوح در شاهکارهای دنیای نامبرده نظیر اسکایریم و ویچر مشاهده نمود.

splinter-cell-chaos-theory

اگر تاکنون محصولات سبک مذکور را بازی کرده باشید بدون شک به این نکته واقف هستید که محیطی بسیار گسترده و عظیم در پیشروی فرد بازیباز قرار دارد که با انواع المان‌ها و فاکتورهای مختلف اشباع گشته و امکان بروز غافلگیری در هر لحظه، زمان و مکان فراهم می‌باشد. درصورتی‌که شخصیت اصلی بازی در موقعیت الف قرار داشته و اقدام به اتخاذ تصمیم ب کند، روند داستانی بازی به سمت مسیر ج تغییر پیدا می‌کند و چرخه نامبرده در صورت تکرار شرایط مجدد رخ می‌دهد، اما با ویژگی‌های متفاوت که این خود در غیر قابل پیش‌بینی نمودن اعمال بسیار تأثیرگذار می‌باشد. اکنون اگر به صورت کلی به این مهم توجه گردد این نکته را می‌توان از آن استنباط کرد که محصولات سبک نقش‌آفرینی و نحوه توسعه و چگونگی روند روایت داستان بسیار به سیستم‌های آشوب‌گون و پدیده آشوب شباهت دارد. البته ذکر این نکته ضروری است که بازی‌های رایانه‌ای و پداید رخدادی در آن‌ها در مقایسه با دنیای واقعی از گستردگی و درصد واگرایی کمتری برخوردار می‌باشند، اما تا حدود بسیار زیادی شباهت داشته و انجام چندین باره بازی جهت مشاهده تمامی مسیرها و پایان‌های متفاوت را طلب می‌کند. پدیده آشوب نظریه‌ای بسیار شگرف و جالب توجه می‌باشد که با مشاهده دقیق به محیط اطراف خود می‌توانیم به وضوح آن را مشاهده کنیم، زیرا نه تنها حال، بلکه آینده را نیز تحت پوشش خود در آورده و با بینشی قوی و اتخاذ تصمیم‌های مناسب می‌تواند آینده‌ای کاملاً متفاوت را به ارمغان بیاورد. به‌عنوان‌مثال اگر شخص راننده‌ای می‌داند که مسیر الف در این موقع از روز میزبان ترافیک سنگینی است دیگر تردد از آن به‌هیچ‌عنوان عقلانی نمی‌باشد، اما فردی که از این موضوع بی خبر می‌باشد با عنایت به روانی آمد و شد وارد خیابان شده و با سیل عظیم اتومبیل‌های قطار گشته به دنبال یکدیگر روبه‌رو می‌شود که خود در غافلگیری وی تأثیرگذار می‌باشد. پدیده معرفی گردیده در مقاله آموزشی فعلی بر پایه اما و اگرهای بسیاری استوار می‌باشد که این خود در غیر قابل پیش‌بینی نمودن آن درصد هنگفتی را به خود اختصاص داده است. پیشتر اثر پروانه‌ای و پدیده رخداد طوفان کشور چین در نتیجه بر هم خوردن بال‌های پروانه در نیومکزیکو توضیح داده و گفته شد که اگر پروانه مربوطه در موقعیت مناسبی از فضا و در زمان مربوطه بال‌های خود را بر هم نزده بوده دیگر طوفان گسترده در کشور نامبرده اتفاق نمی‌افتاد. اکنون راه‌حل جهت جلوگیری از بروز تراژدی عظیم مذکور چیست؟ حمله پیشگیرانه و انقراض نسل تمامی پروانه‌ها؟